در باره نجاری ایرانی و پیشینه آن چه می دانیم؟
admin تاریخچه نجاری در ایران
تاریخچه نجاری در ایران به هزاران سال پیش بازمیگردد و این هنر-صنعت تحت تأثیر شرایط جغرافیایی، منابع چوبی و سبکهای معماری ایرانی تکامل یافته است. از دوران باستان تا امروز، نجاری در ایران هم به عنوان یک حرفه کاربردی و هم به عنوان یک هنر تزیینی مورد توجه بوده است. در ادامه، مراحل مهم تاریخچه نجاری در ایران را بررسی میکنیم:
—
. دوران پیش از تاریخ و عصر باستان (حدود ۳۰۰۰ پ.م تا ۶۵۰ پ.م)
– در تمدنهای اولیه ایران مانند ایلامیان، از چوب برای ساخت ابزارهای جنگی، وسایل حملونقل (ارابهها) و سازههای معماری استفاده میشد.
– در شهر سوخته (سیستان و بلوچستان)، آثار چوبی مانند قاب پنجرههای چوبی و وسایل خانه کشف شدهاند که نشاندهنده مهارت نجاری در آن دوران است.
– در تپه حسنلو (آذربایجان غربی)، بقایای میز و صندلیهای چوبی متعلق به هزاره اول پ.م یافت شده است.
—
دوران هخامنشیان (۵۵۰ پ.م تا ۳۳۰ پ.م)
– هخامنشیان در ساخت کاخهای تخت جمشید و شوش از چوبهای مرغوب مانند سرو و کاج استفاده میکردند.
– طبق متون تاریخی، ستونهای چوبی با روکش فلزی در تخت جمشید به کار رفته بودند.
– نجاران این دوره در ساخت تخت پادشاهی و ارابههای سلطنتی مهارت داشتند.
دوران ساسانیان (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی)
– استفاده از چوب در پلسازی (مثل پل دزفول) و سازههای آبی رواج داشت.
– منبتکاری و نقشاندازی روی چوب در این دوره آغاز شد.
– در معماری، از طاقهای چوبی در کاخها استفاده میشد.
دوران اسلامی (قرون وسطی تا صفویه)
قرون ۷ تا ۱۳ میلادی (دوره سلجوقی و ایلخانی)
– ساخت منابر چوبی (مثل منبر مسجد نایین) با تزیینات منبت و مشبککاری.
– استفاده از چوب در سقفهای مساجد و درهای منقوش (مثل درب مسجد عتیق شیراز).
دوره صفویه (۱۵۰۱ تا ۱۷۳۶ میلادی)
– اوج هنر نجاری در ایران با ساخت مبلمان سلطنتی، سقفهای قاببندی شده (مثل عالیقاپو) و پنجرههای ارسی.
– خاتمکاری و معرقکاری چوب در این دوره به کمال رسید.
– نجاران ایرانی در ساخت عمارتهای چوبی (مثل کاخ چهلستون) مهارت داشتند.
دوران قاجار و پهلوی (قرن ۱۹ تا ۲۰ میلادی)
– تأثیرپذیری از هنر اروپایی در ساخت مبلمان قجری (ترکیب طرحهای ایرانی و فرنگی).
– ساخت سقفهای شیروانی و درهای منبتکاری شده در خانههای اعیانی.
– در دوره پهلوی، کارگاههای صنعتی نجاری راهاندازی شدند.
نجاری معاصر ایران (از انقلاب ۱۳۵۷ تا امروز)
– نجاری سنتی (مثل منبتکاری اصفهان و مشهد) در کنار نجاری صنعتی (مثل تولید MDF و مبلمان مدرن) ادامه دارد.
– چوبهای وارداتی (مثل روسی و آمریکایی) جایگزین چوبهای محلی شدهاند.
– هنرهای چوبی مانند خاتمکاری، معرقکاری و مشبککاری به عنوان میراث فرهنگی حفظ شدهاند.
مناطق مهم نجاری در ایران
اصفهان: مرکز منبتکاری و خاتمکاری.
. رشت و شمال ایران: نجاری سنتی با چوب توسکا و راش برای ساخت خانههای روستایی.
. تهران و تبریز: تولید مبلمان مدرن و صنعتی.
. شیراز: ساخت پنجرههای ارسی و درهای چوبی تاریخی.
ابزارهای سنتی نجاری در ایران
تبر و اره دستی
رنده و گازانبر
مغار (برای منبتکاری)
چکش چوبی
–نجاری در ایران از دوران باستان تا امروز، هم به عنوان یک صنعت کاربردی (ساخت خانه و ابزار) و هم به عنوان یک هنر تزیینی (منبت، خاتم، معرق) رشد کرده است. این هنر تحت تأثیر معماری ایرانی و منابع چوبی منطقهای تکامل یافته و امروزه ترکیبی از سنت و مدرنیته را نمایش میدهد..
نجاری سنتی در چند منطقه از ایران به شکل زنده و پویا حفظ شده است. این مناطق با توجه به معماری بومی، منابع چوبی محلی و میراث فرهنگی خاص خود، هنوز این هنر-صنعت را نگه داشتهاند که بدین شرح می باشند:
شمال ایران (گیلان و مازندران)
ویژگیها:
– استفاده از چوبهای محلی (راش، توسکا، بلوط)
– خانههای چوبی با سقفهای شیروانی
– قایقسازی سنتی (لنجهای چوبی انزلی)
مراکز فعال
روستاهای ماسوله، اسالم (گیلان)
نوشهر و رامسر (مازندران)
. اصفهان
ویژگیها
منبتکاری و خاتمکاری چوب
ساخت پنجرههای ارسی با شیشههای رنگی
– استفاده از چوب گردو و نارنج
کارگاههای فعال:
– محله نجاران اصفهان (قدیمیترین مرکز)
– کارگاههای حوالی میدان نقش جهان
کردستان (سنندج و مریوان)
– ویژگیها:
– ساخت وسایل چوبی روستایی (دوک، عصا، گهواره)
– استفاده از چوب بلوط زاگرس
– نقوش حیوانی و هندسی روی چوب
استادکاران:
– در روستاهای اورامان و پالنگان
. یزد و کرمان
– **ویژگیها**:
– دربهای منبتکاری شده مساجد
– استفاده از چوب سرو کوهی
– ساخت صندوقهای مذهبی
– **نمونهها**:
– مسجد جامع یزد
– کارگاههای اطراف بافت تاریخی کرمان
### ۵. **آذربایجان (تبریز و ارومیه)**
– **ویژگیها**:
– ساخت آلات موسیقی چوبی (تار، سهتار)
– مبلمان سنتی با نقوش اسلیمی
– **مراکز**:
– بازار قدیم تبریز
– روستاهای اطراف ارومیه
### ۶. **سیستان و بلوچستان (زاهدان)**
– **ویژگیها**:
– ساخت وسایل چوبی ساده با حداقل ابزار
– استفاده از چوب کنار و گز
### جدول مقایسه سبکها:
| منطقه | چوب غالب | محصولات شاخص | ویژگی منحصربهفرد |
|——–|———–|—————-|———————-|
| شمال | راش، توسکا | خانههای چوبی، قایق | مقاومت به رطوبت |
| اصفهان | گردو، نارنج | ارسی، خاتم | ظرافت هنری |
| کردستان | بلوط | وسایل روستایی | نقوش محلی |
| یزد | سرو | دربهای مذهبی | طرحهای هندسی |
| آذربایجان | توت | سازهای موسیقی | صدادهی عالی |
### عوامل زنده ماندن نجاری سنتی:
۱. **معماری بومی**: نیاز به ساخت خانههای چوبی در شمال
۲. **صنعت گردشگری**: تقاضا برای سوغات چوبی در اصفهان
۳. **مذهب**: ساخت ضریح و منبر در شهرهای مذهبی
۴. **موسیقی محلی**: ساخت سازهای سنتی
**تهدیدها**:
– کاهش چوبهای مرغوب
– تمایل جوانان به مشاغل شهری
– رقابت با محصولات صنعتی ارزان
**پیشنهاد برای بازدید**:
– **موزه نجاری ماسوله** (نمایش ابزار سنتی)
– **کارگاههای خاتمکاری اصفهان** در خیابان حکیم
– **بازار سنندج** برای خرید محصولات چوبی کُردی
